Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2.6.2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020 đã xác định: “Tòa án có vị trí trung tâm và xét xử là hoạt động trọng tâm” của công tác tư pháp. Do đó, việc xây dựng đội ngũ thẩm phán trong sạch, vững mạnh là một trong những nhiệm vụ của công tác cải cách tư pháp. Triển khai thực hiện chủ trương này, Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) đã tiến hành xây dựng Dự thảo Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm TAND (Pháp lệnh), trình UBTVQH cho ý kiến tại Phiên họp thứ Ba hai. Nghiên cứu nội dung Dự thảo Pháp lệnh cho thấy, cần trao đổi thêm về một số nội dung.

Thứ nhất, về thời điểm sửa đổi Pháp lệnh. Tại phiên thảo luận của UBTVQH nhiều đại biểu băn khoăn, nếu phân loại ngạch thẩm phán như Dự thảo Pháp lệnh, liệu có mâu thuẫn với quy định của Hiến pháp và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân hay không. Nếu xét về mặt hình thức tên gọi các ngạch thẩm phán thì không trái với các quy định của Hiến pháp và các văn bản pháp luật liên quan. Tuy nhiên, xét về bản chất của vấn đề thì cần phải có sự cân nhắc. Trước hết cần thấy rằng, thẩm phán là một chức danh tố tụng (chức danh nghiệp vụ chứ không phải là chức vụ) luôn gắn với những cấp xét xử theo quy định của pháp luật tố tụng. Mỗi cấp Tòa án chỉ có thẩm quyền xét xử những loại vụ án (ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng - đối với án hình sự; theo quan hệ pháp luật, chủ thể tranh chấp - đối với án dân sự, hành chính) và theo những thủ tục khác nhau (sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm). Do đó, quy định về điều kiện tiêu chuẩn để tuyển chọn và bổ nhiệm thẩm phán của từng cấp tòa án phải phù hợp với quy định của pháp luật tố tụng về cấp xét xử. Theo lộ trình cải cách tư pháp, sau khi thực hiện xong việc tăng thẩm quyền của tòa án cấp huyện sẽ tiến tới cải cách mô hình tổ chức của hệ thống tòa án theo định hướng của Nghị quyết 49 gồm 4 cấp, đó là: tòa sơ thẩm khu vực, tòa phúc thẩm, tòa thượng thẩm và TANDTC. Để thực hiện chủ trương này tiến tới sẽ phải tiến hành sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức TAND và các văn bản pháp luật tố tụng. Đến thời điểm này, nhất thiết một lần nữa phải sửa đổi, bổ sung Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm TAND để bảo đảm sự phù hợp và đồng bộ. Do đó, sửa đổi, bổ sung Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm TAND lúc này là theo quy trình ngược từ “ngọn” đến “gốc”.

Thứ hai, về nội dung sửa đổi, bổ sung: Thực trạng đội ngũ thẩm phán hiện nay vừa thiếu lại vừa yếu, điều này xuất phát từ nhiều lý do, trong đó có nguyên nhân về cơ chế thực hiện việc tuyển chọn thẩm phán còn bất cập. Mặc dù Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm TAND hiện hành có quy định về Hội đồng tuyển chọn thẩm phán các cấp, tuy nhiên thực tế hội đồng này mang nặng tính hình thức. Việc thực hiện của hội đồng chỉ trên cơ sở hồ sơ mà thực chất việc tuyển chọn lập hồ sơ lại do tòa án quyết định. Trong khi đó việc giới thiệu, lấy phiếu tín nhiệm tại các tòa án thường nặng về yếu tố tình cảm đồng nghiệp. Điều này đã dẫn đến thực trạng khá phổ biến là bổ nhiệm theo lệ “xếp hàng”, vào ngành trước bổ nhiệm trước, chỉ chú trọng điều kiện về thời gian công tác mà xem nhẹ điều kiện về năng lực chuyên môn. Từ tình hình thực tế hiện nay, yêu cầu đặt ra khi sửa đổi, bổ sung Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm TAND phải hướng đến mục đích quan trọng nhất, đó là thiết lập cơ sở pháp lý để xây dựng đội ngũ thẩm phán trong sạch về phẩm chất, vững mạnh về nghiệp vụ theo chủ trương cải cách tư pháp. Nghị quyết 49 của Bộ Chính trị đã đề ra phương hướng: “Xây dựng đội ngũ cán bộ tư pháp theo hướng đề cao quyền hạn, trách nhiệm pháp lý, nâng cao và cụ thể hóa tiêu chuẩn về chính trị, phẩm chất, đạo đức, chuyên môn nghiệp vụ và kinh nghiệm, kiến thức xã hội đối với từng loại cán bộ; tiến tới thực hiện chế độ thi tuyển đối với một số chức danh tư pháp”; đồng thời chỉ ra nhiệm vụ: “Có cơ chế thu hút, tuyển chọn những người có tâm huyết, đủ đức, tài... Mở rộng nguồn để bổ nhiệm vào các chức danh tư pháp,... Nghiên cứu thực hiện cơ chế thi tuyển để chọn người bổ nhiệm vào các chức danh tư pháp”. Tuy nhiên, trong Dự thảo Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung lần này chủ yếu xoay quanh hai vấn đề, đó là việc phân loại ngạch thẩm phán và vấn đề điều động, biệt phái thẩm phán, còn những nội dung về phương hướng, nhiệm vụ đề ra trong Nghị quyết 49 chưa được đưa vào để cụ thể hóa và triển khai thực hiện.

Thứ ba, về phân loại ngạch thẩm phán. Theo Dự thảo có 4 ngạch thẩm phán, gồm: thẩm phán sơ cấp, thẩm phán trung cấp, thẩm phán cao cấp và thẩm phán TANDTC. Quy định như vậy là phù hợp với định hướng cải cách mô hình, thiết lập hệ thống các cấp tòa án theo tinh thần của Nghị quyết 49. Mặc dù không quy định cụ thể trong Dự thảo pháp lệnh nhưng theo Chánh án TANDTC Trương Hòa Bình thì mỗi cấp tòa án có một số ngạch thẩm phán. Cụ thể, ở tòa án cấp huyện có thẩm phán sơ cấp và thẩm phán trung cấp; ở cấp tỉnh ngoài thẩm phán trung cấp, thẩm phán cao cấp còn có thẩm phán sơ cấp làm nhiệm vụ trợ lý xét xử; ở TANDTC ngoài thẩm phán TANDTC còn có thẩm phán trung cấp, thẩm phán sơ cấp làm nhiệm vụ trợ lý xét xử. Việc quy định ở mỗi cấp tòa án có nhiều ngạch thẩm phán sẽ thuận lợi cho việc điều động, biệt phái thẩm phán từ cấp trên xuống cấp dưới. Tuy nhiên, ở tòa án cấp tỉnh có cả thẩm phán sơ cấp (tiêu chuẩn đáp ứng việc xét xử, giải quyết các vụ việc thuộc thẩm quyền của tòa án cấp huyện) và ở TANDTC có cả thẩm phán sơ cấp và thẩm phán trung cấp (tiêu chuẩn đáp ứng việc xét xử, giải quyết các vụ án thuộc thẩm quyền của tòa án cấp tỉnh) là không hợp lý; được bổ nhiệm làm thẩm phán nhưng lại không có thẩm quyền xét xử là không ổn. Nếu chỉ vì mục đích trợ lý, giúp việc thì đã có chức danh thư ký tòa án. Việc quy định như dự thảo Pháp lệnh chỉ giải quyết được vấn đề chế độ cho cán bộ.

Nội dung sửa đổi, bổ sung như Dự thảo Pháp lệnh mới chỉ dừng lại ở việc đặt “nền móng” để giải quyết vấn đề chế độ, chính sách cho thẩm phán mà chưa tạo cơ sở pháp lý để xây dựng đội ngũ thẩm phán trong sạch, vững mạnh nhằm nâng cao chất lượng xét xử. Để triển khai thực hiện chủ trương cải cách tư pháp theo Nghị quyết 49, thiết nghĩ cần nghiên cứu sửa đổi, bổ sung một cách toàn diện, đồng bộ chứ không nên sửa đổi chắp vá, nửa vời như vậy.

                                                                                         Phạm Thái
                                                                                 Báo người đại biểu